Emniyet Stok Hesaplama: Z-Skoru, Servis Seviyesi ve Tedarik Süresi

Emniyet stok (safety stock), talep belirsizliği ve tedarik süresi dalgalanmalarına karşı tutulan tampon envanterdir. Çok tutarsanız nakit bağlanır; az tutarsanız müşteri siparişini bulamazsınız. Doğru seviye rastgele tahmin değil, istatistiksel formülle hesaplanır. Bu yazı Z × σ × √L formülünün matematiğini, ne zaman hangi parametreyi değiştireceğinizi ve gerçek veriyle nasıl uygulayacağınızı adım adım anlatıyor.

Temel Formül

Standart emniyet stok formülü:

Emniyet Stok = Z × σ × √L

Parametreler:

Z → Servis seviyesi Z-skoru (ne kadar stok-out riski kabul ediyoruz)
σ → Günlük talebin standart sapması
L → Tedarik süresi (gün)

Formülün arkasındaki mantık basit: Tedarik süresi boyunca talep normal dağılıma yakınsa, "stok-out olmama olasılığımızı" belirleyen Z-skoru × talep değişkenliği × zaman köküyle ölçeklenir.

Servis Seviyesi ve Z-Skoru Tablosu

Servis seviyesi = Sipariş karşılama yüzdesi. %99 servis seviyesi = "100 siparişten 99'unu stoktan karşılayabilirim" demektir.

Servis Seviyesi	Z-Skoru	Risk (Stok-out Olasılığı)	Kullanım Alanı
%90	1.28	%10	C grubu düşük değerli kalem
%95	1.65	%5	B grubu orta değerli kalem
%97	1.88	%3	A grubu kritik kalem
%98	2.05	%2	Stratejik kalem
%99	2.33	%1	Üretim durdurucu kalem
%99.9	3.09	%0.1	Medikal/kritik güvenlik

Pratik tavsiye: Tüm kalemler için %99 koymayın — nakit bağlar. ABC analizi yapın:

A kalemler (cironun %80'i): %98-99
B kalemler (sonraki %15): %95
C kalemler (kalan %5): %90

ABC analizi hesaplayıcı →

Standart Sapma (σ) Nasıl Ölçülür?

σ (sigma), günlük talebin ortalamasına göre ne kadar dalgalandığını ölçer. Excel formülü:

=STDEV.S(A2:A91)

Burada A2:A91 son 90 günün günlük satış/tüketim miktarlarını içerir.

Pratik Örnek

Bir ürünün son 10 günlük satışı: [45, 52, 38, 60, 41, 55, 48, 62, 35, 50]

Ortalama (μ) = 48.6 adet/gün
Standart sapma (σ) = 8.95 adet

Bu ürünün talep değişkenliği ortalamanın %18'i. Yüksek değişkenlikli bir ürün.

σ Yetersiz Olduğunda

Eğer son 30 günde 1-2 "spike" gün varsa (örn. proje teslimi, kampanya), bu günler σ'yı yapay şişirir. İki çözüm:

Outlier temizleme: Ortalama ± 3σ dışındaki günleri hariç tutun
MAD (Median Absolute Deviation): σ ≈ 1.25 × MAD formülü aykırı değerlere daha dayanıklıdır

IQ Stok motoru her iki yöntemi de otomatik uygular; A kalemlerde MAD tercih edilir.

Tedarik Süresi (L) Nedir ve Nasıl Ölçülür?

Tedarik süresi = Sipariş verdiğiniz andan malzeme stokta kullanıma hazır olana kadar geçen gün sayısı. Bu, sadece sevkiyat süresi değildir:

Tedarik Süresi = Sipariş Hazırlık + Tedarikçi Üretim + Sevkiyat + Gümrük + Kabul/Kalite

Örnek (Çin'den ithal metal parça):

Sipariş hazırlık: 2 gün
Tedarikçi üretim: 20 gün
Sevkiyat (deniz): 28 gün
Gümrük: 5 gün
Kabul/Kalite: 2 gün
Toplam L = 57 gün

Tedarik Süresi Değişkenliği (σ_L)

L sabit değildir. Eğer tedarik süresi de dalgalanıyorsa (bazen 45, bazen 65 gün), formül genişletilmelidir:

Emniyet Stok = Z × √(L × σ_D² + D̄² × σ_L²)

σ_D → günlük talep standart sapması
σ_L → tedarik süresi standart sapması
D̄ → ortalama günlük talep

Ne zaman kullanılmalı? Tedarik süresi standart sapması ortalamanın %15'inden fazla ise (örn. 50 ± 10 gün). Yurtiçi düzenli tedarikte basit formül yeterli.

Gerçek Veriyle Örnek Hesaplama

Logo Tiger kullanan bir makine imalat firmasında CNC torna yedek parça:

Parametre	Değer
Son 90 gün ortalama talep	12 adet/gün
Talep std sapma (σ)	4 adet
Tedarik süresi (L)	25 gün
ABC grubu	A (kritik)
Hedef servis seviyesi	%99 → Z = 2.33

Emniyet Stok = 2.33 × 4 × √25 = 2.33 × 4 × 5 = 46.6 adet

Yukarı yuvarla → 47 adet emniyet stok.

Sipariş Noktası (Reorder Point — ROP)

Emniyet stok tek başına yetmez, sipariş verme noktası da lazım:

ROP = (D̄ × L) + Emniyet Stok = (12 × 25) + 47 = 347 adet

Pratik anlamı: Stok seviyesi 347'ye düştüğünde yeni sipariş verilecek. 25 gün sonra sipariş geldiğinde stokta yaklaşık 47 adet kalmış olacak.

Canlı emniyet stok hesaplayıcı →

Yaygın 5 Hata

1. Tüm Kalemlere Aynı Servis Seviyesi

"%99 güvenli olsun" diyerek tüm kalemlere %99 uygulamak, C grubu kalemlerde gereksiz nakit bağlar. ABC analizinden sonra farklı Z değerleri kullanın.

2. σ Hesaplanırken Çıkışsız Günleri Dahil Etme

Hafta sonu kapalıysa, bayram tatiliyse, o günlerin "0" değerleri σ'yı yanıltıcı düşürür. Sadece iş günleri üzerinden hesaplayın veya tatil günlerini filtreleyin.

3. Yeni Ürünlerde Sabit Değer Kullanma

Yeni ürünün geçmiş verisi yok diye "100 adet emniyet stok" koymak kötü pratik. Benzer bir kalemin σ ve L değerlerini kullanın; 3-6 ay sonra gerçek veriyle güncelleyin.

4. Sadece Talep Değişkenliğine Bakma

Tedarikçiniz sık sık gecikiyorsa, problem σ değil L değişkenliği. Bu durumda tedarikçi değiştirmek veya iki-kaynak stratejisi emniyet stoktan daha etkili.

5. Emniyet Stoku "Güvenlik Marjı" Olarak Gömmek

Tedarik süresine "emin olmak için +5 gün" eklemek formülde değişkenlikle zaten hesaplanır. Çift saymak stok fazlalığına yol açar.

ERP'de Emniyet Stok Alanları Nerede?

Logo Tiger

Ana Kayıtlar → Malzemeler → [Kart] → Sipariş Kontrol sekmesinde:

Min. Stok Seviyesi → Emniyet stok
Max. Stok Seviyesi → ROP + 1-2 tedarik süresi talebi

Netsis

Stok → Malzeme Kartı → Stok Kontrol sekmesinde:

Güvenlik Stoku
Yeniden Sipariş Noktası

SAP Business One

Inventory → Item Master Data → Planning Data:

Minimum Inventory
Reorder Quantity

Mikro

Stok → Stok Kartı → Stok Hareket sekmesinde:

Asgari Stok Miktarı

Kritik Nokta: ERP'deki emniyet stok alanını güncellemeyi unutmayın. Formülü hesaplayıp Excel'de tutmak işe yaramaz — satınalma süreci ERP'nin sipariş önerisine bakar.

Periyodik Güncelleme Disiplini

Emniyet stok bir kere hesaplanıp unutulacak sayı değildir. İdeal güncelleme frekansı:

A kalemler: Aylık (talep trendi hızlı değişir)
B kalemler: 3 aylık
C kalemler: 6 aylık / yıllık

Otomatik güncelleme: IQ Stok'un bundle motoru her KPI çalışmasında emniyet stok seviyelerini yeniden hesaplar ve ERP'ye geri yazmaya hazır Excel şablonu üretir.

Gerçek Saha Kazanımı

Bir yem üreticisi firmada 60 SKU için emniyet stok hesaplaması:

Önce: Tek tip %99 servis seviyesi, sabit "1 aylık tüketim" emniyet stok → bağlı stok değeri 4.8M TL
Sonra: ABC + σ bazlı dinamik Z × σ × √L → bağlı stok 3.1M TL, servis seviyesi %97.8'e çıktı

Kazanç: 1.7M TL serbest nakit, daha az stok-out. Paradoksal gibi görünür ama doğru istatistik daha az stokla daha yüksek servis sağlar.

İstanbul yem üretici vakası →

Sonuç

Emniyet stok gözle yapılacak bir tahmin değildir. Z × σ × √L formülü 80 yıllık üretim yönetimi literatürünün standart araçtır. Doğru uygulanması üç disiplin gerektirir:

ABC analizi → hangi kaleme hangi Z uygulanacak
Temiz geçmiş veri → σ ve L'nin doğru ölçülmesi
Periyodik güncelleme → trend değiştikçe formülün yeniden çalışması

Excel ve bir hesap makinesiyle de yapılabilir; ama 500+ SKU'lu firmalarda otomasyon şart. IQ Stok'un emniyet stok motoru Logo Tiger, Netsis, SAP B1 ve Mikro kullanıcıları için hazır şablonlarla çalışır.

14 gün ücretsiz deneyin →